سيسيل ( پالرمو ) « 1 » مشغول به تدريس بودند . » به دليل ثبات فتوحات اسلامى در عصر عباسيان ، مراودات فرهنگى و تجارى جايگزين مناسبات نظامى شد و بدين‌رو رفت‌وآمد به بغداد و مراكز فعال علمى آن فزونى گرفت . به تبع توسعه و رونق سياسى ، اقتصادى و فرهنگى بغداد - به عنوان مركزيت خلافت اسلامى - و انتقال بسيارى از مواريث ايرانى و ساير تمدن‌ها بدانجا ، نظام آموزش نيز متحول شد . دو شهر كوفه و بصره و مساجد جامع آنها به دليل نزديكى به ايران و جندىشاپور ، كانون فعاليت علمى شدند . علم صرف و نحو بر رونق علمى اين دو شهر افزود و دو مكتب بصرى و كوفى پاگرفت . پيشواى مكتب بصرى ، سيبويه ( 183 ه . ق ) نحوى شهير ايرانى و راهبر مكتب كوفى ، ايرانى ديگرى به نام كسايى ( 189 ه . ق ) بود . در اين ميان ، عامل قدرتمند ديگرى نيز بود كه بر رونق علم و توسعهء شعبه‌هاى مختلف آن در دوره عباسيان افزود : امامان شيعه در اين دوره با حضورى فعال در عرصه علم و دانش به بسط فضيلت و رواج علوم به ويژه فقه پرداختند . امام باقر و امام صادق عليهما السلام با ارائه طرحى نو در تربيت دانش‌پژوهان ، نامبردار اين عهد گشتند . امام باقر عليه السلام به دليل وسعت دانش و تبقّر در علوم به باقرالعلوم شهره شد . « 2 » وصف حلقه درس و يا مجالس مناظرات علمى ايشان در بيشتر منابع روايى و تاريخى آمده است . حاصل تلاش نوزده سالهء نهضت فرهنگى امام باقر عليه السلام تربيت شاگردان برجسته‌اى بود كه منابع نام 467 نفر از آنها را ثبت كرده‌اند . « 3 » از سيراب‌شوندگان مكتب ائمه ، زرارة بن أعين ، ابوبصير مرادى ، بُريد بن معاويه عِجلى ، محمد بن مسلم ثقفى است . « 4 » امام صادق عليه السلام نيز با حضورى فعال در عرصه تدريس فقه اسلامى دريچه‌اى نوين در فقه شيعه گشود . در حقيقت مبانى مذهب شيعه با تلاش‌هاى مكرر ايشان تحكيم يافت . فضاى سياسى منحط و آشفته اين دوره به دليل انتقال خلافت از امويان به عباسيان ، براى ائمه شيعه فرصتى مغتنم بود تا با فراغت از سختگيرىها و ممنوعيت‌هاى خلفاى وقت به تشريح ، تبيين و

--> ( 1 ) . مركز سيسيل در ايتاليا . ( 2 ) . شيخ مفيد ، الارشاد فى معرفة حجج الله على العباد ، ج 2 ، ص 155 . ( 3 ) . شيخ طوسى ، رجال كشى ، ص 102 . ( 4 ) . همان ، ص 219 ؛ ابن شهر آشوب ، مناقب آل ابىطالب ، الجزء الرابع ، ص 211 .